غلامرضا شرفی، شکوه شهر شیراز را برگرفته از اقلیم و فرهنگ دانست و افزود: معماری سنتی شیراز، نمادی از هوشمندی ایرانی در انطباق با محیط است. حیاطهای مرکزی با باغچههای پر از درختان نارنج و عطر بهارنارنج، ایوانهای ستوندار و بادگیرهای هوشمندانه، همگی پاسخی به اقلیم گرم و خشک منطقه بودهاند. این عناصر نه تنها آسایش حرارتی را فراهم میکردند، بلکه فضاهایی برای دورهمی، تعامل خانوادگی و ارتباط با طبیعت به وجود میآوردند. استفاده از مصالح بومی همچون خشت، آجر و سنگ، ضمن ایجاد هماهنگی با محیط، به پایداری بناها کمک میکرد.
این کارشناس مسائل مسکن با بیان اینکه دوره زندیه، اوج درخشش معماری شهری شیراز محسوب میشود، عنوان کرد: ساخت مجموعهٔ زندیه، شامل ارگ، بازار وکیل، حمام وکیل و مسجد وکیل، نه تنها جلوهٔ شهری زیبا و کاربردی به مرکز شهر بخشید، بلکه الگوهایی از معماری شهری را معرفی کرد که تا سالها مورد تقلید قرار گرفت، تزئینات غنی با کاشیکاریهای هفترنگ و مقرنسکاریها، جلوهای بیبدیل به این بناها میبخشید.
نگرانیهای امروز؛ سایهٔ مدرنیته بر هویت گذشته
شرفی یادآور شد: متأسفانه، در دهههای اخیر، تحولات سریع شهری و رشد بیرویهٔ جمعیت، معماری شیراز را با چالشهای جدی از جمله تخریب بافت تاریخی و جایگزینی ناهمگون رو به رو کرده است، گسترش آپارتمانسازی و برجسازی، بهویژه در مناطق نزدیک به بافت تاریخی، بدون رعایت مقیاس، فرم و مصالح سنتی، ضربهای جبرانناپذیر به هویت بصری شهر وارد کرده است. این ساختوسازهای ناهمگون، چشماندازهای تاریخی را مخدوش کرده و حس تعلق مکانی را در شهروندان تضعیف میکنند.
وی همچنین نادیده گرفتن اصول معماری پایدار و بومی را یکی دیگر از چالش های جدی معماری شیراز برشمرد و خاطرنشان کرد: در بسیاری از پروژههای جدید، توجه چندانی به اصول معماری اقلیمی و پایدار نمیشود، استفاده از مصالح صنعتی و نماهای شیشهای در اقلیم گرم شیراز، نه تنها منجر به افزایش مصرف انرژی برای سرمایش میشود، بلکه هویتی بیگانه و ناهمخوان با فرهنگ و اقلیم منطقه را به شهر تحمیل میکند.
شرفی با تاکید بر اینکه ضعف در مدیریت شهری و نظارت بر ساختوساز یکی دیگر از چالش های معماری شیراز است، گفت: به نظر میرسد فقدان یک برنامهٔ جامع و مدون شهری، همراه با ضعف در نظارت بر اجرای ضوابط شهرسازی، اجازهٔ هرجومرج در ساختوساز و نادیده گرفتن اصول معماری را داده است. اولویتبخشی به منافع زودگذر اقتصادی بر حفظ میراث فرهنگی و کالبد شهر، مشهود است.
وی بوروکراسی و کمبود اعتبار برای مرمت را مورد توجه قرار داد و هشدار داد: بناهای تاریخی ارزشمند، علیرغم اهمیت فراوانشان، با کمبود بودجه و اعتبارات کافی برای مرمت و نگهداری مستمر مواجه هستند. همچنین، فرآیندهای اداری طولانی و پیچیده، گاه مانعی برای انجام اقدامات لازم برای حفاظت از این میراث گرانبها میشود.
شرفی به فقدان نگاه خلاقانه در معماری معاصر اشاره کرد و بیان داشت: بسیاری از معماران و سازندگان، به جای الهام گرفتن خلاقانه از الگوهای معماری سنتی و تلفیق آن با نیازهای امروزی، به سمت تقلید کورکورانه از سبکهای معماری غربی یا طراحیهای صرفاً تکراری و بیروح روی آوردهاند. این امر منجر به خلق فضاهایی شده که فاقد هویت و خوانایی هستند.
راهکارها و چشمانداز آینده
وی بیان کرد: برای احیای معماری شهری شیراز و حفظ هویت آن، نیازمند رویکردی جامع و چندوجهی هستیم، تدوین و اجرای ضوابط سختگیرانه، بازنگری و اجرای دقیق ضوابط شهرسازی، بهویژه در مناطق حساس و پیرامون بافت تاریخی، الزامی است.
این کارشناس مسائل شهری افزود: تشویق معماران به خلاقیت پایدار نیز یکی از مواردی است که باید مورد توجه قرار گیرد، حمایت از پروژههایی که با رویکردی خلاقانه، اصول معماری سنتی و پایدار را در طرحهای مدرن پیاده میکنند.
وی با اشاره به افزایش بودجه و تسریع در فرآیندهای مرمت خاطرنشان کرد: تخصیص اعتبارات کافی و تسهیل فرآیندهای اداری برای حفاظت و مرمت بناهای تاریخی از جمله موارد مورد توجه باید باشد.
